Սփյուռքի տեսլականի էվոլյուցիան. 2021-ի խորհրդարանական ուժերի նախընտրական ծրագրային դրույթների համադրում
2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին, երբ քաղաքական դաշտը պատրաստվում է նոր ծրագրային դրույթների հրապարակմանը, անհրաժեշտություն է առաջանում հետահայաց գնահատել հինգ տարի առաջ Ազգային ժողով անցած ուժերի խոստումներն ու պատկերացումները Հայաստան-Սփյուռք փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ 2021 թվականի հետպատերազմյան իրականությունում Սփյուռքի հետ կապը դիտարկվում էր որպես անվտանգային և զարգացման կարևորագույն բաղադրիչ, սակայն լուծումների ճանապարհները քաղաքական ուժերի մոտ էականորեն տարբերվում էին։
«Քաղաքացիական պայմանագիր». Կադրային ինտեգրում և հայրենադարձության ինստիտուցիոնալացում
Իշխող ուժի ռազմավարության առանցքում Սփյուռքը դիտարկվում էր որպես Հայաստանի պետական կառավարման համակարգի համար մասնագիտական «դոնոր»։ Ծրագրում շեշտվում էր, որ «մեկնարկել է «Ի գործ» ծրագիրը, որի շրջանակներում սփյուռքահայ մասնագետները ներգրավվում են ՀՀ պետական կառավարման համակարգում. այս ծրագիրը լինելու է շարունակական և ընդլայնվելու է»։
Սա հուշում է «պրագմատիկ ինտեգրման» մոդելի մասին, որտեղ Սփյուռքը ոչ թե քաղաքական գործընկեր է, այլ մասնագիտական ռեսուրս։ Որպես վերջնանպատակ սահմանվում էր հայրենադարձության գործընթացի կարգավորումը՝ «Հայրենադարձության մասին» օրենքի ընդունմամբ և ինտեգրման կենտրոնների ստեղծմամբ, ինչը փաստացի միտված էր Սփյուռքի ներուժի տեղայնացմանը Հայաստանի ներսում։
«Հայաստան» դաշինք. Վստահության վերականգնում և տեղեկատվական միասնություն
Այս ուժի մոտեցումը խարսխված էր հետպատերազմյան ճգնաժամի հաղթահարման և խզված վստահության վերականգնման վրա։ Ծրագրային դրույթների համաձայն՝ «վերականգնվելու է վստահությունը «Հայաստան համահայկական հիմնադրամի» նկատմամբ՝ բացառելով հիմնադրամի միջոցների ոչ կանոնադրային օգտագործումը»։
Սա ցույց է տալիս, որ դաշինքը Սփյուռքի հետ հարաբերություններում առաջնային էր համարում ֆինանսական և բարոյական թափանցիկությունը։ Մեկ այլ կարևոր շեշտադրում էր «միասնական տեղեկատվական դաշտի» ստեղծումը, ինչը ենթադրում էր Սփյուռքի՝ որպես աշխարհաքաղաքական գործոնի դերի բարձրացում և համահայկական օրակարգի շուրջ հավաստի լրատվության ապահովում։
«Պատիվ ունեմ» դաշինք. Ինստիտուցիոնալ վերականգնում և ազգային արժեհամակարգ
Դաշինքն առաջարկում էր վերադարձ Սփյուռքի հետ աշխատանքի դասական, կենտրոնացված մոդելին։ Որպես առաջնահերթություն հռչակվում էր «Սփյուռքի նախարարության վերականգնումը՝ որպես պետություն-սփյուռք կապի ամրապնդման և համահայկական ներուժի համախմբման անկյունաքար»։
Ի տարբերություն իշխանության ապակենտրոնացված մոտեցման, այստեղ կարևորվում էր պետական ուղղահայաց կառույցի առկայությունը։ Բացի այդ, ծրագրում առանցքային տեղ էր վերապահված Հայ Առաքելական Եկեղեցուն՝ որպես սփյուռքյան կյանքի և հայապահպանության հիմնական գործընկերոջ, ինչը մոդելին հաղորդում էր ազգային-պահպանողական բնույթ։
2021 թ. նախընտրական ծրագրերի համեմատական պատկերը
| Առանցքային ուղղություն | «Քաղաքացիական պայմանագիր» | «Հայաստան» դաշինք | «Պատիվ ունեմ» դաշինք |
| Կառավարման մոդել | Ապակենտրոնացված (Գրասենյակ) | Գործակցային / Վստահության վրա հիմնված | Ինստիտուցիոնալ (Նախարարություն) |
| Գլխավոր նպատակ | Մասնագիտական ներուժի ներգրավում | Տեղեկատվական և ֆինանսական միասնություն | Ազգային-եկեղեցական համախմբում |
| Հայրենադարձություն | Օրենսդրական ամրագրում / Կենտրոններ | Նպատակային՝ բարձրակարգ կադրեր | Պետական հոգածություն / Ինքնություն |
| Առանցքային գործընկեր | Անհատ մասնագետներ | Համահայկական կառույցներ | Հայ Առաքելական Եկեղեցի |
Այսպիսով, 2021-ի պատկերը ցույց է տալիս բևեռացված մոտեցումներ. եթե իշխանությունը Սփյուռքը դիտարկում էր որպես գործնական-կիրառական ռեսուրս, ապա ընդդիմադիր ուժերը շեշտը դնում էին համահայկական կառույցների վերականգնման և գաղափարական միասնության վրա։ Այս ելակետերի համեմատությունը 2026-ի նոր ծրագրերի հետ ցույց կտա, թե որքանով են քաղաքական ուժերը վերանայել իրենց ռազմավարությունները փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրականության մեջ։
